Cerebrovaskularni inzult (CVI) ili moždani udar je akutna ili subakutna pojava neuroloških simptoma uzrokovana poremećajima arterijske cirkulacije mozga. Česta je bolest i nalazi se na trećem mjestu uzroka smrtnosti u razvijenim zemljama.
Najčešći uzroci smrti (SAD, UK):
srčane bolesti - 37.8%
maligne bolesti - 20.4%
CVI - 9.6%

Incidencija (broj novih slučajeva na 100000 stanovnika u godinu dana) je između 150 i 200. Oko polovice preživjelih ostaje trajno onesposobljeno te zbog toga ova bolest ima i izraženu socijalnu dimenziju.

Moždana cirkulacija
Mozak je opskrbljen krvlju iz dvaju žilnih sustav:
1. Unutarnje karotidne arterije (tzv. prednja cirkulacija) koja opskrbljuje prednje 2/3 mozga.
2. Arterije vertebralis (kralježničke arterije) - stražnja cirkulacija za 1/3 mozga.
Postoji pojam tzv. bazilarnog separatizam - krv iz lijeve i desne a. vertebralis, koje se spajaju u a. bazilaris, se uglavnom ne miješa nego skreće u odgovarajuće ogranke na istoj strani mozga.
Važan čimbenik u nastanku CVI-a je postojanje spojeva između prednje i stražnje cirkulacije (anastomoze). U anastomozama normalno nema protoka krvi, tek kada nastane okluzija (začepljenje) anastomoze se otvaraju i krv teče između prednje i stražnje cirkulacije ili moždane i cirkulacije vanjske karotidne arterije.
Važne anastomoze su:
Circulus Willisi - žilni prsten na bazi mozga.
Završne grane prednje, srednje i stražnje moždane arterije, što omogućuje dobru opskrbu područjima na granici dviju arterija. Ta se područja nazivaju ˝zadnje livade˝ - jer su krvlju opskrbljene ˝zalijevaju se˝ s obje strane.
Arterija ophtalmica - veza unutarnje s vanjskom karotidnom arterijom.

Čimbenici rizika u nastanku cerebrovaskularnog inzulta
Hipertenzija (povišen krvni tlak) - rizik od CVI-a povećan je 4-8 puta u odnosu na osobe iste dobi s normalnim tlakom. Hipertenzija je važan rizik za nastanak intracerebralnog krvarenja jer kod hipertenzije nastaje intraarteriolarna skleroza koja vodi ka rupturi (puknuću) krvne žile s posljedičnim krvarenjem.
Bolesti srca - sve one bolesti koje dovode do otežanog sustavnog protoka krvi ili kod kojih se stvaraju trombi u srčanim šupljinama, npr.: fibrilacija atrija, mitralna stenoza, anomalije srčanih zalistaka, dekompenzirano srce, itd.
Hiperlipoproteinemije (povišene vrijednosti masnoća u krvi) - važan su čimbenik rizika kod ishemijskog oblika CVI-a.
Diabetes mellitus (šećerna bolest).
Hiperkoagulabilnost - povećana sklonost zgrušavanju krvi.
Povišena tjelesna težina, osobito ako je povezana s nedovoljnom tjelesnom aktivnošću.
Pušenje - značajnije kod bolesti srčanih (koronarnim) arterija.
Genetska predispozicija za vaskularne bolesti - članovi obitelji koji boluju ili su umrli od cerebrovaskularnih i bolesti srčanih arterija.
Način života - pretjerana konzumacija ugljikohidrata, alkohola, psihički i fizički stres, uzimanje nekih lijekova npr. oralni kontraceptivi.
Migrena - prvi je dio migrene uzrokovan ishemijom i lokalnom vazokonstrikcijom, koja ako dugo traje može dovesti do CVI-a.
Meteorološke promjene - incidencija CVI-a je veća u dane bez fronte.

Klasifikacija

Patološko - anatomska klasifikacija CVI-a
Ishemijski inzult može nastati zbog:
- stenoze (suženja) ili okluzije (začepljenja) krvne žile s posljedičnim prekidom cirkulacije i nastankom infarkta u području iza začepljene ili sužene krvne žile.
- tromboze - nastanka tromba unutar krvnih žila mozga. Takve krvne žile su obično već promijenjene, najčešće, aterosklerozom.
- embolije - iz područja sustavne cirkulacije srca, velikih krvnih žila, itd.

Intracerebralno krvarenje (hemoragija)
Masivno krvarenje u moždano tkivo, obično nastaje kada male arterije (arteriole) podliježu arteriolosklerozi (uslijed dugogodišnjeg visokog tlaka) i zatim rupturi.

Primarno subarahnoidalno krvarenje (SAH)
Uzrok mu je najčešće prirođena malformacija - aneurizma ili arterio-venski angiom. Uzrok se nekad uopće ne utvrdi. Kod subarahnoidalnog krvrenja nema neuroloških ispada jer je proces izvan mozga, u moždanim ovojnicama odnosno u likvorskom prostoru pa je stoga cerebrospinalni likvor krvav.

Od svih slučajeva moždanog udara 85% su ishemijski inzulti, dok je krvarenje (hemoragija) uzrok u preostalih 15% slučajeva.

Smrtnost je viša i klinička slika je teža kod hemoragijskog oblika, te je također kod njega prognoza što se tiče preživljavanja lošija. Ipak prognoza preživjelih glede sanacije mjesta krvarenja i oporavka bolesnika je bolja jer se krvarenje u potpunosti resorbira, dok kod ishemijskog oblika trajno ostaje ožiljak na mjestu infarkta.

Klasfikacija na osnovi stadija bolesti (kliničke slike bolesnika)
TIA (tranzitorna ishemijska ataka)
RIND (reverzibilni ishemijski neurološki deficit)
Inzult u razvoju (˝stroke in evolution˝)
dovršeni inzult (˝completed stroke˝)

Etiologija i epidemiologija
Cerebrovaskularni inzult se kod muškaraca i žena javlja otprilike podjednako u srednjoj i starijoj životnoj dobi dok su u mlađoj dobi moždani udari općenito rijetki. U takvim rijetkim slučajevima uzrok obično bude neka srčana greška ili hematološka bolest.
Najčešći je uzrok CVI-a ateroskleroza. Ona zahvaća precerebralne krvne žile vrata i velike krvne žile mozga.

Rijetki uzroci CVI-a su
Upale stjenke krvne žile (arteritisi)
poremećaj koagulacije (zgrušavanja krvi)
povećana viskoznost krvi (policitemija - velik broj krvnih stanica kod npr. leukemija)

dr. med. Nikica Kuzmičić